اکوسیستم زیبای خزر
دریای مازندران: در اسنادی که در مؤسسات معتبر روسیه است آمده که نوجین زیس برای روس ها اولین بار آن را در قرن دوازدهم ثبت نموده و ذکر کرده که ایرانیان آن را قرن ها دریای تبرستان می خواندند ولی چون واژه مازندران میان بومیان تبرستان جایگزین گشته، آن را دریای مازندران می خوانند (منبع: سفرنامه ملنگوف روسی)، همچنین در میان دانشمندان اسلامی دریای مازندران بروی نقشه ها ثبت می گشته (منبع: دایرة المعارف فارسی استاد مصاحب)، گذشته از آن نام دریای تبرستان به دلیل مجاورت دولت تبرستان به آن بوده است، از طرفی هیرکانیا که در منابع یونانی و لاتین (Hyrcania Maro) آمده (منبع: هرودوت)، و نام های جرجان، ساری، خراسان، گیلان که زمانی بروی این دریا بوده است، همگی به مناطقی از تبرستان باستانی (که مازندران امروزی باقیمانده آن است) برمی گردد. (منبع: مازندران و استرآباد، نوشته علی یوسفی نیا)
دریای خزر: نام قومی زردپوست (منبع: فرهنگ فارسی عمید) که در بین شمال غربی دریای خزر و دریای سیاه سکونت داشتند و به دین یهودیت گرویده بودند. رواج امروزی دریای خزر به طور کلی به زمان اشغالگری روس ها در دوره قاجاریه و کوتاه سازی دست ایرانیان از این دریا برمی گردد (منبع: کتابخانه دیجیتالی دید)
دریای قزوین: که این نام عربی شده نام باستانی آن در زبانهای اروپایی کاسپیَن می باشد. این نام امروزه از سوی کشورهای عربی به شکل بحر القزوین استفاده می شود. این نام در سطح جهان پذیرفته شده است و عمومیت جهانی دارد. کاسپین خود از نام قوم سفید
پوست کاسپی (احتمالاً از اقوام مهاجری که از آسیای میانه آمدند) گرفته شده است که در کرانه های باختری تا جنوب باختری آن ساکن بوده اند و می باشند و نام های کاشان و قزوین موید این موضوع است
این دریای بسته که در شمال کوهزایی آلپ- هیمالیا قرار گرفته، باقیماندهای از دریای پاراتتیس است که بر پایه پژوهش های زمین شناسان روسی، حدود 11000 سال پیش، پس از جدایش از دریاهای سیاه ومدیترانه، مستقل شده است. این دریا با وسعت حدود 436000 کیلومتر مربع، 1200 کیلومتر طول و 220 تا 550 کیلومتر پهنا دارد. و حجم آب آن افزون بر 77000 کیلومتر مکعب است. گودی این دریا در بخش شمالی، 10 تا 12 متر و در بخش میانی، تا 770 متر است و گودترین نقطه آن در بخش جنوبی، تا 1000 متر نیز می رسد.
سطح آب دریاچه در حدود 26 تا 28 متر (برحسب سالهای مختلف) از سطح آب دریاهای آزاد، پایینتر است این دریا از طریق ولگا و همچنین کانال ولگا- دن که مجهز به حوضچه های تنظیم سطح آب و برقراری هم ترازی آب است، به طور غیر مستقیم با دریای بالتیک و دریای سیاه ارتباط دارد.
بیش از دو سوم حجم آب دریای خزر در بخش جنوبی است. نزدیک به یک سوم از آب در بخش مرکزی و فقط حدود 0.1 درصد به بخش شمالی تعلق دارد.
در بخش جنوبی دریای خزر به ویژه در جمهوری آذربایجان و ترکمنستان محدوده آبی شمال غربی بندرانزلی و در شمال بندر ترکمن (منطقه داشلی برون و قزل تپه) به ویژه از دیدگاههای نشانه های مثبت وجود نفت و گاز، در خور توجهاند.
دما در تابستان تقریبا در همه جا برابر است. ولی در زمستان، بخش شمالی دریای خزر (دست کم چهار ماه) دمای زیر صفر دارد و یخبندان است در صورتیکه در جنوب آن، هیچگاه یخبندان نمیشود.
شواهد تاریخی نشان داده که سطح آب دریای خزر، همیشه در نوسان بوده است. اعداد گزارش شده، متفاوت است در مجموع به نظر میرسد که بین بالاترین و پایین ترین سطح آب، 9 متر اختلاف وجود داشته است به دلیل وسعت زیاد، تغییرات سطح آب دریا، بر تغییرات آب و هوایی و حتی پستانداران پیرامون اثرگذار است. عوامل تاثیرگذار در بالا آمدن سطح دریا، عبارتند از: عوامل کوتاه مدت طبیعی (مانند چرخه های آب و هوایی و افزایش دمای زمین) و عوامل مصنوعی (جلوگیری از تبخیر در قره بغاز، ورود فاضلاب شهری).
آشنایی بیشتر با بخش غیرزنده و زنده اکوسیستم خزر و معضلات آن
آب خزر از نوع منیزیم، کلسیم و سولفات است و میزان نمک های محلول آن بین 12 تا 13 گرم در لیتر است که به تقریب یک سوم شوری آب دریاهای آزاد و اقیانوس هاست(40گرم درلیتر). شیرین ترین بخش آن مربوط به نواحی نزدیک به مصب رودخانه ولگا و شورترین بخش آن مربوط به خلیج قره بغاز بوده است که در آن تبخیر بیش از ورودی آب به آن است.
جهت جریان آب این دریاچه از سمت شمال غربی به جنوب شرقی است. همین جهت جریان و ژرفای زیاد آب در کرانههای ایران که باعث کندی حرکت جریان میشود منجر به تجمع انواع آلودگیهای این دریاچه در سواحل ایران به میزانی بیش از کرانههای دیگر کشورها میشود. این دریا، محیط زیست گرانبهاترین ماهیهای دنیا است. تنوع زيستى درياى خزر شامل 854 گونه جانورى و بيش از 500 گونه گياهى است و زيستگاه گونههاى جانورى و گياهى ويژهاى است كه در نوع خود بينظيرند. در بخش جنوبی دریای مازندران و رودخانههایی که به آن میریزند یعنی سواحل مربوط به ایران، داراي 114 گونه , 63 زيرگونه و 14 نژاد از كمياب ترين ماهيان جهان است .
دریای مازندران یکی از بیهمتاترین بومشناختهای آبی جهان بوده که محیطی مناسب برای زندگی و رشد مرغوبترین ماهیهای خاویاری جهان است. ۹۰ درصد صید ماهیان خاویاری مختص به این دریا است.
دریای خزر از شمال به روسیه، از جنوب به ایران ، از غرب به جمهوری آذربایجان و ازشرق به جمهوریهای ترکمنستان و قزاقستان محدود میشود. هماینک دریای مازندران برای کانی های پربار نفتش نگاه جهان را به خود کشانده است.
بر اساس مطالعات انجام پذیرفته کارشناسان: وجود آلاينده هاي نفتي , صنعتي , شيميايي و فاضلاب هاي خانگي درياي خزر را با فاجعه اي جبران ناپذير مواجه كرده است وبا به هم خوردن اكولوژيك درياي خزر وافزايش آلودگي ها , محيط زيست بزرگترين درياچه جهان مورد تهديد قرار گرفته است .
هدايت سالانه بيش از يك ميليارد و 100 ميليون مترمكعب فاضلاب از رودخانه ها به درياي خزر باعث كاهش اكسيژن آب و در نتيجه تلف شدن بسياري از آبزيان مي شود.
تلخي و كمبود اكسيژن در رودخانه هاي منتهي به درياي خزر به ويژه در غرب مازندران سبب شده برخي از ماهيان نظير ماهي آزاد و سفيد در معرض انقراض قرار گيرند.
صرف نظر از آلودگي هاي فوق , بنا به اظهار برخي پزشكان بروز بيماري هايي عفوني ,روده اي , التور , هپاتيت و حصبه در صورت استفاده از آب اين دريا وجود دارد.
بيشتر آلودگي درياي خزر توسط كشورهاي حاشيه شمالي بوجود مي آيد و به واسطه استخراج نفت اين آلودگي تشديد شده است . تراکم جمعيت نیزدر اطراف این درياي عامل ديگر منشا آلودگي به شمار می آید.
چون سطح آب هاي زير زميني حاشیه دریای خزر بالاست فاضلاب ها مستقيم وارد دريا مي شوند.به گفته وي کارشناسان آلودگي سبب كاهش صيد در سال هاي اخير در اين دريا شده است .
فاضلاب ها و زباله ها به همراه پساب كشاورزي موجب تغيير رنگ آب رودخانه منتهي به درياي خزر شده است واین مسئله بر آلودگی دریا می افزاید.
استفاده انواع سموم در باغات و اراضي كشاورزي وبه طور کلی آگرواکوسیستم ودر نهایت ورود اين آلاينده ها به دريا باعث می شود تا با مصرف آبزيان آلوده توسط انسان موجبات بروز بيماري هاي ژنتيكي فراهم شود.
متاسفانه اهمیت یافتن نفت و گاز دریای خزر سبب شده است که مشکلات عمده این دریا، یعنی آلودگی، کاهش خاویار و انقراض نسل برخی از ماهیان، مورد بحث جدی کشورهای حوزه دریای خزر قرار نگیرد. در آخرین اجلاس مقامات کشورها ساحلی در آستاراخان به مشکلات زیست محیطی و نابودی آبزیان این دریا کمتر اشاره شد. و این درحالی است که مقامات جمهوری اسلامی ایران اعلام کردهاند که برخی از گونههای نادر جانوران دریای خزر از جمله ماهیان خاویاری شیب، سوف ماهی، ماهی آزاد، فک خزری در حال انقراض است.
خاویار که به آن مروارید سیاه نیز میگویند هم اکنون به کمترین میزان تولید خود رسیده و گفته میشود که هر سال ۲۰ تا ۳۰ درصد از حجم ذخایر ماهیان خاویاری دریای خزر كاسته میشود.
بنظر کارشناسان نابودی ماهیان خاویاری و کاهش خاویار، در سالهای آینده سبب بیکاری بیشتر مردم سواحل دریای خزر خواهد شد. بیش از ۶ ملیون نفر در سواحل ایران یعنی در استانهای مازندران، گیلان و گلستان زندگی میکنند. تعداد ساحلنشینان ایرانی برابر هستند با مجموعه افراد ساحل نشین دیگر کشورهای حوزه دریای خزر. بسیاری از کشورهای ساحلی اجرای طرحهای تحقیق و تكثیر و بازسازی ذخایر برخی از گونههای نادر جانوری در دریای خزر را بصورت جدی اجرا نمیکنند. به گفتهی سازمانهای بینالمللی، در این خصوص بیشترین اقدام از سوی ایران انجام گرفته است.
امروزه انواع آلودگيهاي محيطهاي آبي (اقيانوسها، درياها، درياچهها و رودها) به دليل اهميت آنها بيش از پيش مورد توجه قرار گرفتهاند. درياي خزر به عنوان بزرگترين درياچه جهان نيز دچار انواع آلودگيها ميباشد. اگرچه بعضي از انواع آلودگي از مناطق ساحلي و مستقر در خشكي نشأت ميگيرند، اما عامل عمده آلودگي در درياي خزر آلودگي نفتي ميباشد. به دليل آنكه درياي خزر حاوي ذخاير غني انرژي (نفت و گاز) ميباشد و اقتصاد كشورهاي جدا شده از شوروي سابق بر روي همين ذخاير بنا نهاده شده است، لذا انتظار ميرود آلودگي نفتي درياي خزر روز به روز بيشتر گردد. با توجه به اهميت درياي خزر از نظر شيلاتي، اقليمي و اقتصادي ضروري است كه به موضوع آلودگي نفتي درياي خزر اهميت ويژه داده شود.
وجود مواد سنگين نظير "كادميموم، سرب و فلزات مسمومكننده روي بدن، جگر، طحال و داخل گوشت ماهيان خزر گزارش شده است.
براساس تحقيقات سازمانهای محيط زيستی به علت آلودگی دريای خزر نسل 400 نوع موجود زنده بيولوژيک در خطر است. از طرف دیگرحضور شانه داران سبب نابودي پلانكتونها و آبزيان اين دريا شده است.
شانهداران و افزايش سريع آنها سبب به هم خوردن تعادل بيولوژيك درياي خزر شده و عامل جدي در نابودي ماهيان به ويژه خاوياري ميباشد. اين گونه مهاجم با تغذيه از لارو تخم ماهي، موجب كاهش شديد جمعيت ماهيان خصوصا خاوياري شده است. وجود شانهداران سبب كاهش جمعيت وسيع پلانكتون ها و زئوپلانكتون ها، جمعيت فكهاي دريايي، اختلال در زنجيره غذايي، بهم خوردن نظم اكوسيستم درياي خزر شده است.
از طرف دیگر ماندگاری آلاینده ها به دلیل بسته بودن دریای خزر به تشدید آنها می افزاید و این عامل در تشدید آلودگی ها بسیار موثر است.
برخی از عواملی که باعث ایجاد مشکلات اکولوژیکی خزر شده اند عبارتند از :
I. اكتشافات, چاه زدن ها و لوله کشی ها و بهرهبردارى از نفت و گاز و تخليه مواد نفتي كشتيها و نفتكشهاى كشورهای نفتخيز حاشيه خزر بعنوان عامل تعيين کننده
II. نابودی جنگل و تالاب ها و زيستگاههای دائمی يا موقت انواع پرندگان آبزی و ديگر حيوانات. فرسايش خاک براثر جنگل تراشی و غارت جنگل هم به منظور فروش چوب و هم ساختن جاده , هتل و مجتمع های مسکونی , که منجر به رسوب گذاريهاى ناشى از سرازير شدن پى در پى و بدون کنترل سيلاب ها و بالا آمدن سطح آب دريا ميگردد.
III. ورود فاضلابهاى حاوی مواد سمی شيميايی به رودخانه ها
IV. صيد بی رويه _ کارشناسان می گويند 90 درصد ماهيان استورژنی خزر که خاويار مرغوب جهان را توليد می کنند نابود شده اند. همچنين می توان از عوامل آلودگی ديگری را هم نام برد, از جمله حمل و نقل و سوانح دريايی و نشر و ريختن مواد آلوده کننده از کشتيها به دريا. وحتی صحبت از ريختن پس مانده های اتمی توسط روسيه و قزاقستان و آدربايجان (در رابطه با حضور ارتش آمريکا در آنجا)نيز می شود .
راهکارهایی برای کمک به التیام اکوسیستم خزر :
اختصاص درصد معينی از درآمدهای حاصل از خزر مثل نفت, خاويار و ماهی جهت بهبود سازی آن
اختصاص درصد معينی از درآمدهای حاصل از فروش چوب برای بهبودسازی جنگلهای ساحلی و همچنين ملزم کردن صنايع چوب و کاغذ و يا فروشندگان جنگل, به جنگلکاری به همان اندازه که جنگل تراشی می شود
عدم فروش يا واگذاری زمين, جنگل, تالاب و آبگيرهايی که در موقعيت زيست محيطی حساس قرار داشته و بهره برداری از آنها موجب صدمه به جانوران مهاجر يا بومی و نباتات مي گردد
کنترل برصيد ماهی خاويار و شناسايی و مجازات قاچاقچيان عمده خاويار
منع توليد و فروش مواد شوينده , دفع سموم آفات و کودهای شيميايی که با استانداردهای بين المللی همخوانی نداشته و موجب آلودگی محيط زيست مي گردند
ملزم کردن کارخانجات به ايجاد سيستم تصفيه فاضلاب
ايجاد سيستم جمع آورى مواد زايد شهري، خانگي، خدمات ساختمانى بيمارستانها، صنعتى و کشاورزى
در نظر گرفتن شرايط زيست محيطی در مواقع ساختن پل, تونل, جاده و ساختمان
بستن خط لوله خزر جيحان
معاون محیط دریایی سازمان محیط زیست گفت: ساخت جزیره در آذربایجان با تغییر مسیر هیدرولیکی آب در خزر و افزایش کدورت آب، آبزیان این منطقه از خزر را نابود میکند.
به گزارش مهر، عبدالرضا کرباسی با بیان این مطلب افزود: این جزیره که قرار است با فضایی بزرگ و با جمعیتی بالغ بر 700 هزار ایجاد شود تأثیرات بسیار بدی بر محیط زیست دریای خزر می گذارد.
به گفته وی، مهمترین اثرات زیست محیطی ساخت این جزیره بالارفتن کدورت آب با ایجاد ذرات رسوب معلق است.
کرباسی اظهار داشت: در آب کدر میزان نفوذ نور خورشید به داخل آب کاهش یافته در نتیجه از یک سواکسیژن لایه های تحتانی کا هش می یابد و از سوی دیگر ذرات معلق با ایجاد خش بر روی پوست آبزیان با توجه به وجود فاضلاب خانگی در دریای خزر و آلودگی های میکروبی زمینه را برای ایجاد زخمهای عفونی و مرگ و میر آبزیان این اکوسیستم فراهم می کنند.
وی افزود: همچنین با بالا رفتن کدورت آب زیستگاههای حساس دریایی مانند مرجانها از میان می روند که البته دریای خزر فاقد زیستگاههای مرجانی است.
به اعتقاد معاون دریایی سازمان محیط زیست، ساخت این جزیره در دریای خزر جریان هیدرو لوژیکی این دریا را در آن منطقه تغییر می دهد و جریان بستر که ازسمت آذربایجان به ایران است مختل می شود. همچنین تغییر هیدرو لوژیکی لایه های آب که به صورت طبیعی با هم مخلوط می شوند دیگر انجام نمی شود و آبزیان دچار استرس می شوند.
کرباسی تصریح کرد: همچنین به هنگام بهره برداری از این جزیره به دلیل انتقال حجم زیادی از جمعیت به این منطقه بدون داشتن زیر ساختهای اصولی موجبات افزایش آلودگی های انسان ساز مانند فاضلابها و زباله ها در این اکوسیستم فراهم می شود که این مسئله نیز بر محیط زیست خزر اثرات بسیار بدی خواهد داشت.
وی در پاسخ به اینکه آیا کشور های مشترک المنافع خزرمانند ایران نمی توانند از طریق تعهدات بین المللی جلوی این اقدام کشور آذربایجان را بگیرند گفت: در یکی از پروتکل های کنوانسیون تهران الزام ارزیابی اثرات فرامرزی برنامه های توسعه ای کشور ها بر خزر قید شده است اما متأسفانه هنوز این پروتکل تصویب نشده است.
به گفته کرباسی، با این وجود ایران از طریق مذاکرات با مسئولان محیط زیست این کشور در حال رایزنی برای رعایت موازین زیست محیطی در اجرای این پروژه است.
با سلام و احترام